شۆرشی رۆژئاوا بەتێكۆشانی ژن زهنیەتی پیاوی كلاسیكی گۆڕی

ئێزدا یارسان

رۆژئاوا هەرلەسەرەتایی دەستپێكردنی شۆڕشەوە ئەوەی سەرنجی ئەو شۆڕشەی بەلای خۆیدا راكێشا تێكۆشانی ئازادیی ژن و بەشداری بەرفراوانی ژن لەهەموو بوارەكانی خەباتدا بوو، لەرۆژئاوای كوردستان، جیاواز لەتێكۆشانەكانی تری دوونیا بۆ تێكۆشانی رەگەزی بنەما هزریەكەی كە سەرچاوەی خۆی لەتێكۆشانێكی ئیدۆلۆژی دەیان ساڵەی بزووتنەوەی پەكەكە و رێبەر ئاپۆ دەگرێت، كە ئەمرۆ لەرۆژئاوای كوردستان بەجیهانی بوەو بوەتە نمونەیەكی بەرچاوی تێكۆشانی ئازادیی.

هەلوومەرجی تێكۆشانی ئازادی لەسەرەتایی شۆڕشەكانی سوریادا بەهێندەی ئەوەی دەرفەتی بۆگەلان رەخساند كە دەست بەتێكۆشانێكی ئازادیی بەمافەكانیان بكەن، مەترسی ئەوەشی لێدەكرا كەبكرێتە بنەمایەك بۆ برەودان بەبیری توندرەوی و زهنیەتی ژنكوژی لەسوریادا، چونكە هەر لەسەرەتایی شۆڕشدابوو، ئەوانەی كە وەكو نوێنەرایەتی شۆڕش خۆیان نیشان دەدا یاخود نوێنەرایەتی ئەو دەنگەناڕازیەی گەلانیان دەكرد، بزوتنەوە دینینەكان و بەتایبەتی جوڵانەوەی(برایانی موسوڵمان) ئیخوانەكانی سوریا بوو، كە لەژێركاریگەری توركیادا جموجوڵیان دەكرد. ئەمەش مەترسی دەبینرا لەسەر تەواوی سوریا و بەدیاریكراویش لەسەر رەگەزی ژن، چونكە بێ باوەڕی ئەم بزووتنەوانە لەبەرامبەر بە ژن مێژوویەكی دوورو درێژی هەیە و بەدرێژایی سەدەی رابردوو سەرەڕای ئەوەی خاوەنی دەسەڵاتی بەڕێوەبەریش نەبوون نزیكبوونی خۆیان بۆ بابەتی ژن دیاركردبوو، كە دیارترینیشیان لەدوایی 2002هاتنە سەرحوكمی پارتی داد و گەشەی ئەردۆگانە لەتوركیا كە زۆرترین یاسایی سەیر و سەمەرە و نادادپەروەری بەرامبەر ژن پەیڕەو كردوە. كە ئەگەر ئەم زهنیەتە بوایەتە خاوەن پێگە لەسوریادا، دوورنەبوو لەئەگەری كەوتنی رژێم و سەركەوتنی شۆڕشەكەشدا گەورەترین پاشەكشە روویبدایە كە زۆر ئازار بێت.

هەربۆیە شۆڕشی رۆژئاوا وەكو شۆڕشێكی كۆمەڵایەتی لەناو شۆڕشی سوریادا بوە شۆڕشێك كە پێشی لەزهنیەتی دژە شۆڕش كرد، كە هەتا دوایی بەرامبەر بەژن بێباوەڕبوو. هەر ئەم خاڵەش بوە خاڵی وەرچەرخانی گۆڕینی زهنیەتی شۆڕشی گەلان لەناو سوریادا و لەوێشەوە دەرگایی بەڕووی گۆڕانكاریەكی ریشەیی زهنی لەرۆژهەڵاتی ناویندا بكاتەوە.

چەمكی زهنی شۆڕشی رۆژئاوا كە پشت بەستوە بە ئازادیی رەگەزیی لەهەموو روویەكەوە ئەوەی تێپەڕاندوە كە لەچوارچێوەی رەگەزێكی دیاریكراودا، جیاكاری رەگەزی بكاتە بنەما، بەپێچەوانەوە بەئافراندنی ئازادیی رەگەزیی هەموو ئەو بەهایانە دەگەڕێنێتەوە بۆ مرۆڤایەتی كە سیستەمی دەسەڵاتداری بەباڵادەستبوونی رەگەزێك كە نێرینەیە مایندەیی كردوە. بەڵام كاتێك لەشۆڕشی رۆژئاوا ورد دەبیەوە بەرۆچونە نێو هەموو خانەكانی كۆمەڵگا لەكایەكانی بەڕێوەبردندا و پەیڕەوكردنی هاوسەنگی رەگەزی لەبڕیارداندا، تێدەگەیی بەهێندەیی ئەوەی رەگەزیی ژنی كردوەتە خاوەن ئیرادە و پۆتانسێلە شاراوەكانی ژنی دەرخستوە، پیاوەتی كلاسیكی هێناوەتە ئاستێك كە ئیتر گرنگی هاوسەنگی رەگەزی لەبڕیاردانە ببینێت و لەئەنجامدا خۆیی لەگەڵدا بكاتە یەك، كە ئەنجامەكەشی پیاوەتی كلاسیك بگۆڕێت پیاوێك كەلە نەبوونی ژندا هەست بەكەم و كورتی و نەبەسی بكات، ئەمەش واتا حەقیقیەكەی شۆڕشە زهنیەكەیە كە “بەتێكۆشانی ژن زهنیەتی پیاوی كلاسیك گۆڕینە“.

بوارێكی تر كە زۆرترین سەرنجی بەلای خۆدا راكێشاوە پاراستن یاخود هەڵگرتنی چەكە، ئەوەی ئەم لایەنەی شۆڕشی كردۆتە جیهانی بەشێكی بنەڕەتی پەیوەندی بەم خاڵەوە هەیە. پاراستن وەكو مافێكی گەردوونی هەموو هەبوونێك كاتێك بەزهنیەتی پیاو سالار لێی بڕوانی هەر لەجیهانی زیندەوەرەوە تا دەگاتە مرۆڤ بەموڵكی نێر زانراوە بۆنمونە، كەڵەشێر، كەڵەباب، كەڵە ئاسك، كەڵە پیاو…..هتد ئەو سیفەتانەن كە دەدرێنە پاڵ بەتواناكان. بەڵام كاتێك یاساییەكی داسەپێنراو گۆڕانكاری بەسەردا دەهێنرێت، ئەوەی سەرنج رادەكێشێ لادانە لەیاسا باوەكە. بۆیە شكاندنی یاسا باوەكە زیاتر لەگرنگی هۆكاری هەڵگرتنی چەكەكە سەرنج رادەكێشێت. گەورە فەمینیست و نوسەر و چالاكی سیاسی ئەمریكی “مێرێدیپ تاكس” لەكتێبە نوێیەكەیدا بەناوی(ڕێگایەكی چاوەڕوان نەكراو، ژنان شەڕی دەوڵەتی ئیسلامی دەكەن) كە سەبارەت بەقارەمانێتی شەڕی ژنانی كورد لەرۆژئاوا نوسیویەتی ئاماژە بەوە دەكات  “لەوهەموو ساڵەی ژیانم وەكو فێمێنیستێكی چەپڕەو، هەرگیز تێكۆشانێكی چەكداریم بۆئازادی نەبینی بەوئاشكراییە ژن پێشڕەویی بكات”. ئەمەش دەریدەخات تەنانەت ئەوكەسانەشی كە پێشڕەوی تێكۆشانی ئازادیی ژن دەكەن و گەورە فەمینیستن، تا ئێستا لایەنی سەرنج راكێشیان لە شكاندنی یاسا باوەكەدا بەبنەما گرتوە بەهێندەی ئەوەی لایەنی مێژووی و تێكۆشانە هزریەكەی لێكۆڵین بكەن.

رۆژئاوا یاخود مەملەكەتی شكاندنی كلتورە باوە هەزار ساڵەییەكان، شكۆیی گەڕاندەوە بۆ مرۆڤ و بەتایبەتی بۆ ژن، ئیتر كاتێك باس یاسا نوسراوەكان دەكرێت و وەكو كارت و لەوحەی مەحفوزی دووتوێی پەرتوكە پیرۆزەكان و یاسا دەستكردەكانی مرۆڤ بەرامبەر بەكۆمەڵگا و بەتایبەتی ژن بەكار دەهێنرێت، دەبێت باس لە نمونە بەرچاوەكان و هزرە نوێكەش بكرێت كەبەبەڵگە زۆرشتی بەدرۆخستوەتەوە و بە تاقیكردنەوەی هەمەلایەنە و بەتێكۆشانی هەمەلایەنە سەلماندوویەتی مەرج نیە ئەوەی نوسراوەو وتراوە ئیفادەی حەقیقەت بكەن. بۆیە رۆژئاوا و بەتایبەتی تێكۆشانی رەگەزی لەرۆژئاوا بەهێندەی ئەوەی سیمایی شۆڕشێكی نەتەوەییە، لەهەمانكاتدا بنەمایی گۆڕینی زهنیەتێكی داسەپێنراویشە كە دەوڵەت نەتەوە و رژێمە موحافەزەكارەكان و لەسەرووهەموشیانەوە سەرمایەی جیهانی دروستی كردوە.

گەورەرترین گرێكوێرەی بەردەم ژن لەمێژووی نوسراوی سەردەمی سیستەمە دەسەڵاتدارەكان نەبوونی بەڵگە و داتایی پێویستە بۆسەلماندنی رۆڵی لەمێژینەی ژن، ئەوەشی دەربارەی ژن نوسراوە لەچوارچێوەی زهنیەتی پیاوی دەسەڵاتداردا بوە. بۆیە لەئێستادا كۆیی ئەو سەرچاوانەی كە لەچوارچێوەی سۆسیۆلۆژیایی كۆمەڵگا و بەتایبەتی ژندا لەنێو هزر و بزووتنەوەی ئاپۆییدا خراوەتە سەر پەڕەو لەچیا سەركەشەكان و لەكوچە و كۆڵانەكانی باكور و رۆژئاوا بەپراتیزە كراوە گەورەترین سەرچاوەو دەستكەوتی مێژوون كە بەشی گەڕانەوەمان دەكات بۆ سەر رێڕەوە حەقیقیەكەی ژیانی ئازاد و دیموكراتی.

ئیتر مێژووی مرۆڤایەتی و بەتایبەتی مێژووی نەنوسراوی دەیان هەزار ساڵەی ژن، بۆ نوسینەوەی پێویستی بەگەڕان و سەرچاوەی باوەڕ پێكراو نیە تا هەبوون و نەبوون و راستی و ناراستی بخاتە بەرنەشتەری رۆشنبیرە هزر كلاسیكەكان و مێژوونوسە باوەكان. چونكە وەكو یاساییەكی گەردوونی كە دەڵێت”حەقیقەت لەسەر بنەمایی رێبازی راست و دروست وەدیی دێت”. ئەوەی وەدیهاتوەو پەرە دەسەنێت و بەگەردوونی دەبێت، حەقیقەتی مێژوویەكی نەنوسراویی گەردوونە كە لەرۆژئاوادا نەش و نما دەكات و دەبێتە چەكێكی دەستی مرۆڤایەتی بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو زهنیەتە دروستبوەی كە دەسەڵاتداری و سیستەمە دەسەڵاتدارەكانی دوونیایی لەسەر پێیان گرتوە. بۆیە ئیتر یەقین بوون لە خود دۆزینەوە لەحەقیقەتی شۆڕشی رۆژئاوادا كلیلی چارەسەری پرسە رەگەزی و هزریەكانی سیستەمە دەسەڵاتدارەكانە.

لەبەر ئەم هۆیە رۆژئاوا رێڕەوی هەڵهاتنی خۆری گۆڕیوەو ئیتر مەملەكەتی هەڵهاتنی خۆری نوێی ئازادییە، كەرووناكی بەدەروونە رەشەكانی نێو دوونیای بێ فكر و بێ فەلسەفەی ئازادیی دەبەخشێت.